مقدمه
در طراحی ویلا در مشهد، شناخت اقلیم زمانی ارزش دارد که مستقیماً به تصمیم معماری تبدیل شود. یعنی بدانیم شرایط آبوهوایی مشهد دقیقاً چه اثری روی جهت قرارگیری ساختمان، جانمایی فضاها، اندازه پنجرهها، سایهبان، عایقکاری، مصالح، محوطه و آبیاری دارد.
در ادامه، به جای بیان کلیات اقلیمی، مرحلهبهمرحله بررسی میکنیم که هنگام طراحی یک ویلای واقعی در مشهد چه نکاتی باید در نظر گرفته شود.
۱. قبل از طراحی پلان، زمین را از نظر اقلیمی تحلیل کنید
قبل از اینکه حتی دیوارهای پلان را ترسیم کنیم، باید چند مورد را روی سایت مشخص کنیم:
جهت شمال
مسیر تابش خورشید
جهت بادهای غالب
شیب زمین
دیدهای مطلوب
دیدهای مزاحم
ساختمانهای مجاور
درختان موجود
محل دسترسی خودرو
نقاط مرتفع و فرورفته زمین
این اطلاعات چه کاربردی در طراحی دارند؟
فرض کنید زمین از سمت جنوب دید مناسبی دارد. در این حالت میتوان فضاهایی مانند پذیرایی، نشیمن خانوادگی و تراس را به سمت این جبهه هدایت کرد.
اگر جبههای دید نامناسب یا تابش شدید داشته باشد، میتوان فضاهای خدماتی مانند سرویس، انباری، راهپله یا بخشی از آشپزخانه را در آن قسمت قرار داد تا مانند یک لایه محافظ برای فضاهای اصلی عمل کنند.
این یعنی تحلیل اقلیم مستقیماً وارد پلان میشود.
۲. فضاهای اصلی ویلا را کجا قرار دهیم؟
در اقلیم مشهد بهتر است جانمایی فضاها صرفاً بر اساس زیبایی پلان انجام نشود. فضاهایی که ساعات بیشتری مورد استفاده قرار میگیرند، ارزش بیشتری برای دریافت نور طبیعی مناسب دارند.
برای مثال:
پذیرایی و نشیمن :جبهه با نور مناسب و دید مطلوب
اتاق خوابها : جبهه دارای نور کنترلشده و امکان تهویه
سرویس، انباری و فضاهای خدماتی :جبهههای کماهمیتتر
البته این جانمایی نسخه ثابت برای تمام زمینها نیست و باید با جهت واقعی سایت، ضوابط پروژه و دیدها تطبیق داده شود.
۳. پنجره را بر اساس جهت نما طراحی کنید، نه صرفاً زیبایی
یکی از مهمترین نکات کاربردی در طراحی ویلای مدرن، تعیین اندازه بازشوهاست.
اشتباه رایج این است که یک نمای شیشهای زیبا طراحی کنیم و بعد به فکر کنترل تابش باشیم.
در طراحی اصولی باید ابتدا مشخص کنیم:
این پنجره به کدام جهت است؟
چه زمانی از روز تابش مستقیم دارد؟
تابش در تابستان و زمستان چگونه تغییر میکند؟
آیا سایهبان میتواند آن را کنترل کند؟
بعد اندازه و نوع بازشو تعیین شود.
یک مثال کاربردی
اگر پنجره بزرگی برای نشیمن در نظر گرفته شده، نباید فقط ابعاد آن را در پلان مشخص کنیم.
باید همزمان برای آن:
سایهبان
عقبنشستگی مناسب
شیشه مناسب
قاب مناسب
امکان کنترل تابش
را نیز در نظر بگیریم.
۴. سایهبان را با اندازه واقعی طراحی کنید
سایهبان نباید یک خط تزئینی روی نما باشد.
عمق سایهبان باید بر اساس ارتفاع پنجره، جهت نما و زاویه تابش خورشید بررسی شود.
به عنوان مثال، اگر هدف این باشد که یک پنجره در تابستان سایه داشته باشد ولی در زمستان بتواند از تابش خورشید استفاده کند، سایهبان باید با این هدف طراحی شود.
بنابراین در مرحله طراحی نما، بهتر است سایهبان همراه با پنجره و نه بهصورت جداگانه طراحی شود.
۵. در اقلیم مشهد شیشه زیاد، بدون طراحی اقلیمی، مشکلساز میشود
نمای شیشهای در ویلاهای مدرن جذاب است، اما افزایش سطح شیشه به معنی افزایش کیفیت معماری نیست.
هرچه سطح شیشه افزایش پیدا کند، کنترل تابش خورشید، انتقال حرارت و خیرگی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
بنابراین اگر کارفرما نمای شیشهای میخواهد، راهحل حذف شیشه نیست؛ بلکه باید شیشه را کنترلشده و هدفمند استفاده کرد.
برای مثال:
شیشه بزرگ + سایهبان مناسب + شیشه با عملکرد حرارتی مناسب + عقبنشستگی نما
میتواند بسیار منطقیتر از یک دیوار شیشهای بدون کنترل تابش باشد.
۶. عایقکاری را در نقشه و دیتیل جدی بگیرید
در مشهد فقط تابستان مسئله نیست؛ زمستانهای سرد نیز روی عملکرد ساختمان تأثیر دارند.
پس در طراحی باید برای پوسته ساختمان یک سیستم حرارتی مناسب در نظر گرفته شود.
نقاطی که معمولاً باید با دقت بیشتری بررسی شوند:
اتصال دیوار و سقف
اطراف پنجره
محل اتصال بالکن به ساختمان
بام
کف روی فضای باز یا پارکینگ
محل عبور تأسیسات
در واقع ممکن است ضخامت عایق دیوار مناسب باشد، اما اگر جزئیات اجرایی در محل اتصالها ضعیف باشد، پل حرارتی ایجاد شود و عملکرد واقعی ساختمان کاهش پیدا کند.
۷. بام ویلا را فقط از نظر فرم بررسی نکنید
در طراحی ویلا، بام معمولاً بهعنوان بخشی از فرم معماری دیده میشود؛ در حالی که از نظر اقلیمی یکی از مهمترین قسمتهای پوسته ساختمان است.
در طراحی بام باید موارد زیر همزمان بررسی شوند:
عایق حرارتی + آببندی + شیببندی + دفع آب باران + کنترل تابش + جزئیات اتصال به دیوار
اگر بام تخت طراحی میشود، جزئیات آببندی و شیببندی اهمیت ویژهای دارند.
۸. از اختلاف دمای شب و روز استفاده کنید
یکی از فرصتهای اقلیمی مشهد، امکان استفاده از اختلاف دمای شب و روز برای تهویه و خنکسازی شبانه است.
در صورت مناسب بودن شرایط، میتوان با طراحی صحیح بازشوها، مسیر ورود و خروج هوا ایجاد کرد.
مثلاً:
بازشوی ورودی هوا + فضای داخلی + بازشوی خروجی در جبهه مناسب
میتواند مسیر جریان هوا ایجاد کند. اما این موضوع باید با توجه به شرایط واقعی سایت و جهت باد بررسی شود؛ صرفاً افزایش تعداد پنجرهها به معنی تهویه طبیعی مناسب نیست.
۹. طراحی محوطه را همزمان با ساختمان انجام دهید
در یک ویلای اقلیمی، محوطه فقط فضای سبز اطراف ساختمان نیست.
درختان، دیوارها، آلاچیق، تراس، استخر و حتی مسیرهای سنگفرش میتوانند روی شرایط حرارتی اطراف ساختمان تأثیر بگذارند.
برای مثال، اگر قرار است درختی برای ایجاد سایه تابستانی در کنار پنجره اتاق خواب کاشته شود، باید از همان ابتدا محل آن در پلان محوطه مشخص شود.
۱۰. درخت را برای سایه بکارید، نه فقط برای پر کردن محوطه
درختان در پروژههای ویلایی مشهد میتوانند نقش اقلیمی داشته باشند.
برای مثال، درختان مناسب میتوانند:
روی پنجرهها سایه ایجاد کنند.
دمای سطوح اطراف ساختمان را کاهش دهند.
کیفیت فضای نشیمن بیرونی را افزایش دهند.
حریم خصوصی ایجاد کنند.
اما فاصله درخت از ساختمان باید کنترل شود تا ریشه، شاخوبرگ و رطوبت به ساختمان آسیب نرساند.
همچنین درختان خزانکننده میتوانند در برخی شرایط یک مزیت اقلیمی ایجاد کنند؛ زیرا در تابستان سایه ایجاد میکنند و در فصل سرد امکان عبور بیشتر تابش خورشید را فراهم میکنند.
۱۱. چمن زیاد برای ویلای مشهد همیشه انتخاب مناسبی نیست
اگر هدف طراحی یک محوطه زیبا و کممصرف باشد، نباید تمام زمین را با چمن پوشاند.
بهتر است فضای سبز به چند بخش تقسیم شود:
فضای سایهدار + درختان + درختچهها + پوششهای مقاوم + مسیرهای سخت + محدوده نشیمن
و گیاهان بر اساس نیاز آبی دستهبندی شوند. در این حالت هم مصرف آب کاهش پیدا میکند و هم محوطه از نظر بصری تنوع بیشتری خواهد داشت.
۱۲. استخر را کجا قرار دهیم؟
در طراحی ویلا، محل استخر باید همزمان با پلان محوطه مشخص شود.
سه موضوع مهم:
تابش خورشید، جهت باد و حریم خصوصی
اگر استخر در محل نامناسب قرار گیرد، ممکن است باد باعث افزایش تبخیر آب شود یا درختان اطراف دائماً برگ و گردوغبار وارد آب کنند.
بنابراین بهتر است قبل از جانمایی استخر، مسیر خورشید و باد و همچنین محل درختان بررسی شود.
۱۳. یک چکلیست کاربردی برای طراحی ویلای اقلیم مشهد
قبل از نهاییکردن طراحی، این موارد را بررسی کنید:
☐ جهت شمال روی سایت مشخص شده است؟
☐ مسیر تابش خورشید بررسی شده است؟
☐ جهت بادهای غالب بررسی شده است؟
☐ فضاهای اصلی بر اساس نور و دید جانمایی شدهاند؟
☐ اندازه پنجرهها بر اساس جهت نما تعیین شده است؟
☐ برای بازشوهای بزرگ سایهانداز طراحی شده است؟
☐ عایقکاری دیوار، بام و کف بررسی شده است؟
☐ پلهای حرارتی در دیتیلها کنترل شدهاند؟
☐ مصالح نما از نظر دوام اقلیمی بررسی شدهاند؟
☐ طراحی محوطه همزمان با ساختمان انجام شده است؟
☐ گونههای گیاهی بر اساس نیاز آبی انتخاب شدهاند؟
☐ محل استخر با توجه به تابش و باد تعیین شده است؟
☐ سیستم آبیاری کممصرف در نظر گرفته شده است؟
نتیجهگیری
طراحی ویلای مناسب اقلیم مشهد زمانی موفق است که اطلاعات اقلیمی مستقیماً به تصمیم طراحی تبدیل شوند.
یعنی بدانیم چرا یک اتاق در یک جبهه قرار گرفته، چرا یک پنجره بزرگتر یا کوچکتر شده، چرا سایهبان در یک نما عمیقتر است، چرا یک درخت در محل خاصی کاشته شده و چرا بخشی از محوطه به جای چمن با پوشش کمآببر طراحی شده است.
این نگاه باعث میشود طراحی ویلا فقط زیبا نباشد؛ بلکه از نظر مصرف انرژی، آسایش حرارتی، هزینه نگهداری و عملکرد معماری نیز منطقیتر باشد.
